De ansjovis

Voor Urk was de ansjovis eerst van weinig betekenis. Na 1820 begon dit te veranderen en in 1850 en latere jaren werd de ansjovisteelt van meer belang.
Tot 1858 wordt Urk niet genoemd als plaats waar ansjovis werd aangevoerd. Monnickendam met 25.856 ankers (een `anker' bevatte een gewicht van 30 kg gezouten ansjovis) was de voornaamste aanvoerhaven. Amsterdam volgde met 11.370 ankers, maar anders kwam geen enkele aanvoerhaven boven ruim 6.199 ankers, die in Enkhuizen werden aangevoerd.
Op Urk werd in die tijd ongeveer de Westhaven gegraven en aan die haven kwamen de meeste ansjoviszouterijen. Duitsland was de voornaamste afnemer van ansjovis. Ook aan particulieren werd deze vis verkocht en in Keulse potten ingemaakt.Voor de ansjovis behoefde men geen aparte uitgaven te maken.
De vis werd in Nieuwediep met de zegen en in de Zuiderzee met de kuil gevangen. Dezelfde kuil waarmee ook haring werd gevangen.
De ansjovishandel en ook de visserij was zeer speculatief. Men kon er geen peil op trekken. Het ene jaar veel ansjovis en andere jaren soms helemaal geen ansjovis of zo weinig, dat het niet de moeite loonde er om te vissen. Grote prijsverschillen bracht dit mee en dus voor de handel kans op grote winsten en dito verliezen. Het kwam voor, dat voor een anker ansjovis, dat f 30, inkoop had gekost soms f 100, per anker werd gemaakt hij verkoop. Ook zijn er hande­laren failliet mee gegaan.

De visserij op ansjovis met de kuil had tot gevolg dat grotere vaar­tuigen werden gebouwd die veel zeil konden voeren. Want meer vaart met vissen in span betekende meer vangst.
Dat was weer een doorn in liet oog van de vissers van de Oost- en Zuidwal, die meest met de dwarskuil of met zijdenetten of' kubben visten. De kwak- ­en de wonderkuil waren de boosdoeners volgens hen en zij kregen het klaar, dat het verboden werd om zowel met de kwak- als de wonderkuil te vissen. De dwarskuil bleef vrij. Maar het duurde niet lang of door de protesten van Volendam werd de kwakkuil weer vrij gegeven en in 1889 ook de wonderkuil met twee vaartuigen.
In de jaren 1870 en 1889 kwamen verscheidene goede ansjovisteelten voor. Op Urk werden toen vele schuiten vervangen door botters. Grote botters die in Kuinre en meerdere in Echten en ook op Urk werden gemaakt.
Voor de spanvisserij waren het goede schepen en ook voor de visserij op de Noordzee omdat ze hiermee veel vis in leven konden houden.

Hoe wisselvallig de ansjovisvangsten konden zijn, leren de statistieken. In 1883 was er een aanvoer van 3000 ankers over de gehele Zuiderzee; in 1884 25.000 ankers en in 1885 85.000 ankers. De prijzen waren ook naar verhouding. Er waren jaren van 78 gulden per anker, toen er slechts duizend ankers werden aangebracht, maar in 1885 was de prijs maar 28 gulden per anker. In 1889 werden er slechts 1600 ankers ingezouten voor 53 gulden per anker.
En toen kwam het topjaar 1890 met een aanvoer van 190.000 ankers. En een gemiddelde prijs van 30 gulden per anker.

Het ansjovisjaar 1890
De buitengewone vangsten en besommingen met de ansjovisvisserij in dit jaar zijn nooit geëvenaard of overtroffen. 190.000 ankers en dat alleen met zeilvissersvaartuigen! Het weer was voor de vangst van ansjovis in de Zuiderzee wel uitzonderlijk goed. Meest krachtige noord^-­oostelijke winden, die tegen de avond in kracht toenamen en met het dag worden weer afzwakten. De prijs bleef stabiel.
In het laatst ­goede ansjovisjaar van de nog niet afgesloten Zuiderzee, 1930, toen er al gevist werd met motoren, van 70-100 pk., ook in span, is de aanvoer ver beneden die van 1890 gebleven.
In een rijk ansjovisjaar moest iedereen helpen koppen. Als de vis van zijn kop ontdaan was, moesten de ingewanden eruit. Vooral kindervingertjes waren daarin zeer bedreven.
Behalve met de kuil werd er veel met staand wand op ansjoop gevist. Deze laatste was van een betere kwaliteit.In de ansjovistijd, ongeveer van 15 mei tot 15 juli, was de haven een trefpunt van schepen uit alle plaatsen rond de Zuiderzee.